Mikołaj Kopernik

Mikołaj Kopernik

Mikołaj Kopernik (1473-1543) – Wybitny polski astronom, matematyk, ekonomista, lekarz, prawnik. Twórca teorii heliocentiycznej. Urodził się 19 lutego 1473 roku w Toruniu. Był najmłodszym dzieckiem Barbary i Mikołaja Koperników. Miał jeszcze troje rodzeństwa: siostry – Barbarę i Katarzynę oraz brata Andrzeja. Ojciec astronoma był krakowskim kupcem, matka – torunianka była córką ławnika staromiejskiego.

Gdy Mikołaj miał 10 lat, zmarł mu ojciec. Opiekę nad całą rodziną objął zamożny wuj Łukasz Watzenrod, kanonik kapituły we Włocławku, późniejszy biskup warmiński.

W 1491 roku 18 letni Mikołaj wraz ze swym bratem rozpoczął studia na wydziale sztuk wyzwolonych Akademii Krakowskiej. Z tego okresu pozostał zapis w wykazie przyjętych na studia: „Mikołaj, syn Mikołaja z Torunia uiścił całość kwoty wpisowej”. Czas pobytu Mikołaja Kopernika w Krakowie zbiega się z ogromnym rozkwitem tamtejszej uczelni, która już wtedy słynęła jako ośrodek studiów astronomicznych i myśli humanistycznej. Mikołaj kształcił się nie tylko w dziedzinie nauk astronomicznych, uczęszczał m.in. na wykłady z gramatyki, retoryki, poetyki. Tu też spotykał wybitnych uczonych. Jednym z nich był astronom i badacz myśli Arystotelesa -Wojciech z Brudzewa. Niektóre źródła podają, że to już w czasie studiów w Krakowie, w umyśle Kopernika zrodziła się koncepcja odmienna od obowiązującej wówczas budowy wszechświata.

Nim w 1496 roku Mikołaj został wysłany przez swego wuja do Bolonii, aby tam studiować prawo kanoniczne, mające przysposobić go do administrowania majątkami kościelnymi, przyjął niższe święcenia kapłańskie. Na tamtejszym uniwersytecie spotkał się z włoskim astronomem Domenico Maria de Novara. Mikołaj bardzo cenił sobie tą znajomość. Spotkania i wspólne obserwacje gwiazd, jak podają źródła historyczne, były inspiracją do dalszych poszukiwań prawdy o budowie świata. Pobyt Kopernika w Bolonii trwał trzy lata. Studiów jurystycznych jednak nie ukończył. Po kilkumiesięcznym pobycie w Polsce znów wyjechał do Włoch by rozpocząć studia medyczne na uniwersytecie w Padwie, a 31 maja 1503 roku doktoryzuje się z prawa kanonicznego w Ferrarze.

Po powrocie do Polski Mikołaj Kopernik przebywał w Lidzbarku Warmińskim, gdzie pracował jako lekarz i sekretarz wuja Watzenrodego. W tym okresie swojego życia brał udział w zjazdach stanów pruskich w Elblągu i Malborku (1504-1507). Ogłosił też własny przekład Listów bizantyjskiego historyka i Teofilakta Symokatty. W 1510 roku został mianowany kanonikiem kapituły warmińskiej i osiedlił się we Fromborku. Przez kilka lat (1516-1519 i 1521) sprawował funkcję administratora dóbr kapitularnych. Później piastował wiele różnych ważnych i zaszczytnych stanowisk m.in. wizytatora, a później zarządcy kapituły. Podczas wojny polsko-krzyżackiej (1520-21) brał udział w obronie olsztyńskiego zamku. Po śmierci biskupa Ferbera, Mikołaj Kopernik znalazł się wśród czterech kandydatów, których kapituła warmińska zaproponowała do objęcia tronu biskupa Warmii. Król Zygmunt Stary wybrał jednak Jana Dantyszka.

Administracyjna działalność Kopernika wprowadziła go w problematykę zagadnień finansowych. Pisał rozprawy ekonomiczne i udzielał rad królowi w sprawach związanych z obiegiem pieniężnym. W tym czasie na ziemiach polskich działały 4 mennice: w Toruniu, w Elblągu, w Gdańsku i w Królewcu. Częstą praktyką było przetapianie dobrej, srebrnej monety na gorszą, z czego ogromne korzyści czerpały nic tylko wymienione miasta ale też kupcy, którzy sprzedawali swe towary według wartości złota. Aby temu przeciwdziałać Mikołaj Kopernik napisał Modus cudendi monetan (Rozprawa o biciu monety, 1519). Kopernik zwrócił w niej uwagę, iż na skutek spadku wartości pieniądza ceny rosną, a handel zagraniczny staje się coraz trudniejszy. Określił też zasady reformy monetarnej i ujednolicenia monety polskiej i pruskiej. Sformułowane w rozprawie prawo ekonomiczne, zgodnie z którym pieniądz gorszy wypiera pieniądz lepszy nazwano później prawem Greshama-Kopernika. Nie było to jednak jedyne opracowanie Kopernika poruszające zagadnienia ekonomiczne. Astronom widząc ciężką sytuację mieszkańców wsi, spowodowaną niskimi cenami zbóż w stosunku do cen innych towarów, oraz niewielkimi wynagrodzeniami, które dostawali chłopi za swoją ciężką pracę, około 1530 roku napisał krótki memoriał Obrachunek wypieku chleba. Kopernik wyliczył w nim dokładnie rzeczywiste nakłady finansowe związane z wypiekiem chleba, tak aby jego cena równała się nakładowi pracy i cenami surowców.

Kopernik zajmował się też kartografią czego dowodem jest opracowanie map Warmii, Prus Królewskich i zalewu Wiślanego.

Szeroki zakres działalności Mikołaja Kopernika nie spowodował spadku zainteresowania astronomią. Podczas pobytu we Fromborku Kopernik prowadził obserwacje astronomiczne na szeroką skalę co doprowadziło do sformułowania nowej teorii budowy wszechświata. Jej zarys ukazał się w rozprawie Commentariolus (1510). Nie została ona wydrukowana, lecz krążyła po całej Europie w odpisach. Dwa z nich znaleziono dopiero w XIX wieku. Uwieńczeniem blisko 20-letnich obserwacji astronomicznych było pełne opracowanie teorii heliocentrycznej w dziele De revolutionibus orbiun coelestium (O obrotach sfer niebieskich). Pierwotny tytuł prawdopodobnie brzmiał O obrotach. Podstawą ogłoszonej teorii stał się stwierdzony przez astronoma ruch ziemi wokół własnej osi, oraz jej obieg wraz z innymi planetami wokół słońca po torach kolistych. Zdaniem uczonego ruch ziemi wystarcza do wyjaśnienia wielu pozornych ruchów na niebie. Kopernik wyznaczył również długość roku gwiezdnego jako równą 365 dniom 6 godzinom i 10 minutom, a więc tylko o I minutę więcej niż uznaje się obecnie. Swoje obliczenia wykonał w systemie sześćdziesiątkowym, bowiem ułamki dziesiętne w Europie nie były jeszcze znane. Do obserwacji wykorzystywał często przyrządy własnej konstrukcji. Wieki astronom nie od razu zdecydował się na ogłoszenie swej rewolucyjnej teorii.

Do publikacji namówił go Jerzy Joachim van Lauchen, zwany Retykiem, młody profesor matematyki uniwersytetu w Wittenberdze, który w maju 1539 roku przybył do Fromborka, aby zapoznać się z nowymi poglądami polskiego uczonego. Sporządzony przez niego skrócony opis dzieła Kopernika, ukazał się w Gdańsku w 1540 roku pod tytułem Narratio Prima… (Opowiadanie pierwsze). W następnym roku Retyk wyjechał do Norymbergii, gdzie przekazał pełną wersję rękopisu do druku. Jednak odpowiedzialny za redakcję wydawca – Andrzej Osiander, teolog i reformator, w celu przekonania czytelnika, iż nowa teoria nie koliduje z dotychczasowym wyobrażeniem budowy wszechświata, wycofał bez wiedzy autora jego przedmowę. W jej miejsce umieścił własną, całkowicie niezgodną ze stanowiskiem Kopernika – wyraźnie sformułowanym w Liście dedykacyjnym do papieża Pawła III i zamieszczonym na początku książki. Sześciotomowe dzieło ukazało się w nakładzie 1000 egz. w 1543 roku.

Teoria sprzeczna z dotychczasowymi poglądami (dotychczas przyjmowano teorię geocentryczną, według której nieruchoma Ziemia znajduje się w centrum wszechświata, a inne ciała niebieskie krążą wokół niej.), zapoczątkowała liczne spory religijne i ideologiczne. Spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem władz duchownych, głównie protestanckich. Także Kościół katolicki potępił De révolutionibus… i umieścił w indeksie ksiąg zakazanych (1616-1828). Teoria Kopernika zyskiwała jednak coraz więcej zwolenników. Do jej rozpowszechnienia i ugruntowania przyczynili się m.in. Giordano Bruno, Galileusz i Johan Kepler. W Polsce dzieło przetłumaczone i opatrzone oryginalnym wstępem Kopernika ukazało się dopiero w 1854 roku. Autograf De revolutionibus (opracowanie pośrednie pomiędzy brulionem a czystopisem) znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie.

Mikołaj Kopernik zmarł na skutek wylewu krwi do mózgu 24 maja 1543 roku. Został pochowany pod posadzką katedry we Fromborku.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *