Czesław Miłosz

Czesław Miłosz

Czesław Miłosz (1911-2004) – Poeta, eseista, prozaik, tłumacz, historyk literatury. Urodził się 30 czerwca 1911 roku w Szetejniach, w powiecie kiejdańskim na Litwie. Był pierworodnym synem inżyniera drogowego, Aleksandra Miłosza i Weroniki z Kunatów. W czesne dzieciństwo spędził z rodzicami w Rosji, ponieważ jego ojciec najpierw został zatrudniony na kontrakcie w Krasnojarsku, a po wybuchu wojny zmobilizowany jako oficer do oddziałów saperskich.

W 1921 roku Miłosz rozpoczął naukę w Gimnazjum im. Zygmunta Augusta w Wilnie, gdzie po ośmiu latach uzyskał świadectwo maturalne, po czym rozpoczął najpierw studia polonistyczne na Wydziale Humanistycznym, a następnie na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego. Równocześnie zaangażował się w działalność Sekcji Twórczości Oryginalnej studenckiego Koła Polonistów (w 1930 roku zadebiutował na łamach pisma „Alma Mater Vilnensis” wierszami Kompozycja i Podróż), był też współzałożycielem grupy literackiej „Żagary”, do której też należeli m.in. Jerzy Zagórski, Teodor Bujnicki, Aleksander Rymkiewicz. W roku 1931 wraz ze Stefanem Zagórskim i Stefanem Jędrychowskim odbył swoją pierwszą (opisaną później barwnie w książce Rodzinna Europa) podróż na Zachód, trafiając po licznych perypetiach do Paryża, gdzie poznał dalekiego krewnego, poetę Oskara Miłosza, który wywarł znaczący wpływ na poszukiwania intelektualne i literackie młodego poety.

W 1933 roku ukazał się pierwszy tomik wierszy Miłosza Poemat o czasie zastygłym. Rok później poeta ukończył studia i jako laureat Nagrody Literackiej im. Filomatów wyjechał do Paryża na roczne stypendium Funduszu Kultury Narodowej. We Francji miał znów sposobność spotykać się z Oskarem Miłoszem. Po powrocie do Wilna Miłosz rozpoczął pracę w wileńskiej rozgłośni Polskiego Radia. W roku 1936 wydał bardzo dobrze przyjęty przez krytykę, choć wydany zaledwie w nakładzie trzystu egzemplarzy tomik Trzy zimy, w którym dostrzegano wówczas przede wszystkim tonację katastroficzną. Po powrocie z podróży do Włoch, w roku 1937, Miłosz przeniósł się do Warszawy, gdzie otrzyma! posadę w dziale programowym Polskiego Radia (z rozgłośni wileńskiej został zwolniony z powodu lewicowych poglądów); w okresie tym publikował wiersze i artykuły w prasie literackiej, m.in. w „Pionie”, „Kwadrydze”, „Ateneum”. Rok przed wybuchem wojny pisarz otrzymał jeszcze nagrodę w konkursie literackim „Pionu” za nowele Obrachunki a we francuskim piśmie „Cahiers du Sud” ukazała się Pieśń (Un chant) pierwszy wiersz Miłosza przetłumaczony na język obcy.

Gdy wybuchła II wojna światowa, Miłosz znalazł się na krótko na froncie jako ochotnik w obsłudze samochodu radiotelegraficznego, po wkroczeniu Armii Czerwonej przedostał się do Rumunii, skąd w styczniu 1940 roku wrócił do Wilna by znów je opuścić po zajęciu miasta przez Sowietów. Trafił do Warszawy, gdzie przebywał do upadku powstania warszawskiego, uczestnicząc w konspiracyjnym życiu literackim. Pod pseudonimem Jan Syruć przygotował przepisany w 46 egzemplarzach przez Jerzego Andrzejewskiego i Janinę Dłuską (przyszłą żonę Miłosza, pobrali się w roku 1944) tomik zatytułowany Wiersze – była to pierwsza poetycka publikacja w okupowanej Warszawie, opracował antologię poezji patriotycznej Pieśń niepodległa, tłumaczył Szekspira, napisał cykle wierszy Świat, Poema naiwne oraz Głosy biednych ludzi. Miłosz pracował także jako woźny w bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, pisał eseje o Balzaku, Marianie Zdziechowskim, Witkacym. Zostały one zebrane w 1996 roku w książce pt. Legendy nowoczesności.

Po upadku powstania warszawskiego Miłosz spędził kilka miesięcy w Goszycach pod Krakowem, w domu rodzinnym Jerzego Turowicza, późniejszego wieloletniego redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego”.

Po zakończeniu wojny mieszkał krótko w Krakowie, publikując wiersze, przekłady poezji (m.in. Eliota) i artykuły w prasie, tutaj też ukazał się zbiór wierszy Ocalenie, w którym znalazły się utwory z okresu przedwojennego i okupacyjnego.

W grudniu 1945 roku Miłosz został wysłany na placówkę dyplomatyczną do Nowego Jorku, następnie przeniesiono go na posadę attache kulturalnego w Waszyngtonie, a w 1950 roku do Paryża, gdzie był I sekretarzem ambasady. W czasie pobytu w USA pisze wiersze, tłumaczy poezję, ogłasza w prasie krajowej artykuły zebrane częściowo w wydanej w 1958 roku przez paryski Instytut Literacki książce Kontynenty. W roku 1948 w miesięczniku „Twórczość” ukazał się poemat Miłosza Traktat moralny, o którym poeta mówił po latach między innymi:

Uważałem, że rzeczywiście idziemy do „Jądra ciemności” (…) Nie widziałem wówczas nadziei. (…) Wtedy, w 1947 roku, powiedzenie, że przed nami jest,,Jądro ciemności”, było całkowicie usprawiedliwione. (R. Gorczyńska, Podróżny świata. Rozmowy z Czesławem Miłoszem, s. 76)

Pisał w Traktacie moralnym:

Gdzież jest, poeto, ocalenie?
Czy coś ocalić może ziemię?
Cóż dał tak zwany świt pokoju?
Ruinom trochę dał powojów,
Nadziejom gorycz, sercom skrytość, I
A wątpię, czy obudził litość
(…)
Epoka nasz czyli zgon,
Ogromna Die Likwidation,
Jak długo, rzec nie umiem, potrwa,
O jakich usłyszymy łotrach.
Ceni ją, bo przez nią świat się zmienia
Budzący lekkie zastrzeżenia
(…)
Nie jesteś jednak tak bezwolny,
A choćbyś był jak kamień polny.
Lawina bieg od tego zmienia,
Po jakich toczy się kamieniach.
I, jak zwykł mawiać już ktoś inny,
Możesz, więc wpłyń na bieg lawiny.
Łagódź jej dzikość, okrucieństwo,
Do tego też potrzebne męstwo.

Począwszy od 1950 roku, Miłosz dojrzewał do decyzji o pozostaniu na emigracji. Pod koniec 1950 roku przyjechał do Warszawy, gdzie władze zatrzymały mu paszport. Dzięki koneksjom w Ministerstwie Spraw Zagranicznych udało mu się jednak go odzyskać i wyjechać do Francji. Tam w lutym 1951 roku poprosił o azyl polityczny i znalazł schronienie w domu Instytutu Literackiego w Maissons-Laffitte. W majowym numerze redagowanego przez Jerzego Giedroycia miesięcznika „Kultura” ukazał się artykuł Miłosza zatytułowany Nie. Tymczasem w kraju władze rozpętały nagonkę przeciwko poecie, wykorzystując w niej pióra dyspozycyjnych wobec partii (PZPR) pisarzy. Sytuacja Miłosza nie była łatwa, bowiem jako byłego funkcjonariusza komunistycznej Polski nieufnie traktowała go zarówno polska emigracja niepodległościowa, jak i władze francuskie. Poeta opowiadał o tym w jednym z wywiadów:

Tu byłem podejrzewany, że jestem wtyczką. A kiedy przyjechałem do Warszawy w 1950 roku, wszyscy mnie się bali: „Musi być bardzo silny, skoro sobie na to pozwala, bo chyba nie byłby takim wariatem, żeby się wychylać, gdyby nie miał najwyższych powiązań. Czyli pijane dziecko we mgle wrabia się samo w taką sytuację, z której właściwie jedynym wyjściem wtedy było samobójstwo. (Z dalekiego kontynentu. „Gazeta Wyborcza” 1996, nr 150)

W tym czasie Miłosz napisał powieść polityczną Zdobycie władzy, otrzymując za nią nagrodę księgarzy europejskich oraz książkę eseistyczną Zniewolony umysł, analizującą postawy intelektualistów wobec systemu stalinowskiego, która przetłumaczona na wiele języków uczyniła go pisarzem znanym na Zachodzie, choć równocześnie sprawiła, że w świadomości czytelników zachodnich przez długi czas funkcjonował przede wszystkim jako pisarz polityczny, nie zaś jako poeta, bowiem pierwszy wybór wierszy Miłosza w przekładzie na angielski ukazał się dopiero w 1973 roku w Nowym Jorku.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *